فصل تازه تجارت ایران و ترکمنستان؛ آسیای مرکزی در مدار ترانزیت ایران

به گزارش خبرنگار مهر، روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان در حالی وارد مرحله تازه‌ای از همکاری شده که تجارت دو کشور همچنان با فاصله قابل توجهی از ظرفیت‌های موجود حرکت می‌کند. آخرین آمار تفصیلی منتشرشده از تجارت کالایی دو کشور مربوط به ۹ ماهه ۱۴۰۴ است، اما تحولات سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد انرژی، ترانزیت، تجارت مرزی و خدمات فنی و مهندسی در حال تبدیل شدن به محورهای جدید همکاری تهران و عشق‌آباد هستند.

روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان را نمی‌توان صرفاً بر اساس رقم تجارت کالا ارزیابی کرد. دو کشور حدود هزار کیلومتر مرز مشترک دارند و ایران برای ترکمنستان مسیر دسترسی به خلیج فارس و بازارهای جنوبی محسوب می‌شود؛ در مقابل، ترکمنستان نیز برای ایران یکی از مسیرهای مهم ارتباط با آسیای مرکزی و منبعی برای تأمین بخشی از انرژی مورد نیاز کشور است.

با این حال، حجم تجارت فعلی هنوز با هدف‌گذاری دو کشور فاصله دارد. در هجدهمین نشست کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی ایران و ترکمنستان که اردیبهشت ۱۴۰۴ در تهران برگزار شد، دو طرف علاوه بر تجارت، موضوعاتی مانند حمل‌ونقل، انرژی، کشاورزی، صنعت، سرمایه‌گذاری، استانداردها و ایجاد مناطق تجاری مرزی را بررسی کردند و برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ نیز بر افزایش مبادلات تجاری تأکید شد.

نکته مهم در بررسی وضعیت فعلی آن است که آمار تفصیلی تجارت ایران و ترکمنستان برای سال ۱۴۰۵ هنوز به‌صورت عمومی منتشر نشده است؛ با این حال، آخرین داده گمرکی موجود نشان می‌دهد صادرات غیرنفتی ایران به ترکمنستان در ۹ ماهه ۱۴۰۴ به ۴۹۵ میلیون دلار رسیده بود. در سال ۱۴۰۵، با وجود تشدید محدودیت‌های تجارت خارجی ایران، مبادلات دو کشور همچنان ادامه دارد و تمرکز روابط اقتصادی بیش از گذشته بر انرژی، ترانزیت، تجارت مرزی و تسهیل سازوکارهای مالی قرار گرفته است.

در همین دوره، مجموع تجارت غیرنفتی دو کشور حدود ۵۰۴ میلیون دلار و ۱.۱۹ میلیون تن بود؛ یعنی ارزش تجارت نسبت به ۹ ماهه سال قبل حدود ۱۹.۹ درصد افزایش یافت. اقلام صادراتی ایران عمدتاً شامل محصولات کشاورزی و غذایی، کالاهای صنعتی، ترانسفورماتورها، کولرهای آبی و محصولات پتروشیمی بود.

باید توجه کرد که بازار ترکمنستان برای کالاهای ایرانی همچنان فعال است و صادرات در مسیر رشد قرار داشته، اما اندازه این بازار هنوز با هدف ۳ میلیارد دلار تجارت سالانه که از سوی دو طرف مطرح شده، فاصله زیادی دارد.

چرا تراز تجاری به نفع ایران است؟

ساختار تجارت دو کشور به شکل محسوسی به نفع ایران است. ایران طی سال‌های اخیر حجم قابل توجهی کالا به ترکمنستان صادر کرده، در حالی که واردات ایران از این کشور بسیار محدودتر بوده است.

ترکیب صادرات نیز نشان می‌دهد رابطه تجاری دو کشور بیشتر بر تأمین کالاهای مورد نیاز بازار ترکمنستان استوار است. محصولات کشاورزی و غذایی، کالاهای مصرفی و صنعتی، تجهیزات برق و برخی محصولات پتروشیمی در سبد صادرات ایران قرار دارندرابطه تجاری دو کشور بیشتر بر تأمین کالاهای مورد نیاز بازار ترکمنستان استوار است. محصولات کشاورزی و غذایی، کالاهای مصرفی و صنعتی، تجهیزات برق و برخی محصولات پتروشیمی در سبد صادرات ایران قرار دارند.

در مقابل، واردات ایران از ترکمنستان در مقایسه با صادرات، حجم بسیار کمتری دارد و اقلامی مانند محصولات مرتبط با پنبه، برخی کالاهای صنعتی و مواد اولیه در این بخش دیده می‌شود. برای نمونه، در نخستین ماه سال ۱۴۰۴، واردات ایران از ترکمنستان از نظر ارزش ۲۲.۹ درصد افزایش یافت، اما کل واردات تنها ۴۹۶ هزار دلار بود؛ در همان ماه تجارت غیرنفتی دو کشور حدود ۲۷.۴ میلیون دلار ثبت شد.

بنابراین یکی از چالش‌های اصلی، افزایش متوازن تجارت و ایجاد ظرفیت‌هایی برای صادرات بیشتر ترکمنستان به ایران در کنار توسعه صادرات ایران است.