النینو هشداری از اقیانوس آرام؛ باران یا بحران؟ مسئله این است
هشدار النینو همزمان با سیلاب نپال، ضرورت آمادگی شهرهای ایران در برابر سیلاب را پررنگ تر کرده است.
تصاویر سیلاب اخیر نپال بار دیگر قدرت ویرانگر آب را به نمایش گذاشت؛ رخدادی که اگرچه ارتباط مستقیمی با النینو ندارد، اما همزمانی آن با هشدارهای کارشناسان درباره شرایط بارشی پیشروی ایران، یک سؤال مهم را مطرح میکند؛ اگر بارشهای پاییز امسال در بخشهایی از کشور فراتر از نرمال باشد، شهرهای ایران تا چه اندازه برای مقابله با سیلاب آمادهاند؟
این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که سیلاب برای ایران پدیده تازهای نیست. طی سالهای گذشته بارها شاهد وقوع سیلابهای ناگهانی در شهرها و روستاهای کشور بودهایم؛ از سیلابهای گسترده سال ۱۳۹۸ در گلستان، لرستان و خوزستان گرفته تا حادثه دروازه قرآن شیراز، سیل امامزاده داوود، سیلابهای جاده چالوس و رخدادهای متعدد در هرمزگان و سیستان و بلوچستان.
از این رو اگر النینو بتواند شرایط بارشی کشور را در پاییز تغییر دهد، مسئله فقط پیشبینی میزان بارندگی نیست؛ بخش مهمتر ماجرا به آمادگی شهرها و زیرساختها برای عبور از این شرایط برمیگردد.
هشدار درباره پاییز پربارش
به گزارش تسنیم، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی ۱۹ مردادماه درباره شرایط اقلیمی پیشرو هشدار داده و گفته بود: بارندگیهای ناشی از اثرگذاری النینو، بهخصوص در نیمه دوم پاییز، میتواند فراتر از نرمال باشد.
وی با اشاره به افزایش قابل توجه دمای آبهای اقیانوس آرام افزود: تغییرات دمایی این پهنه میتواند الگوهای جوی مناطق مختلف جهان را تغییر دهد. اگر افزایش دمای اقیانوس نسبت به شرایط نرمال به دو درجه سانتیگراد یا بیشتر برسد، این وضعیت اصطلاحاً «سوپر النینو» نامیده میشود. تغییرات دمای اقیانوس آرام به دلیل تعامل گسترده این پهنه آبی با جو، میتواند موجب تغییر الگوهای جوی شود.
وظیفه با اشاره به سوابق تاریخی اظهار کرد: در سالهای وقوع النینو، بارش در خاورمیانه و جنوب غرب آسیا معمولاً در محدوده نرمال یا بیشتر از نرمال قرار میگیرد؛ هرچند این رابطه قطعی و یکبهیک نیست. در مقابل، در سالهای لانینا که فاز سرد اقیانوس آرام است، خشکسالیهای شدیدتری در این مناطق رخ داده است.
وی ادامه داد: شرایط امسال تا حدی بیسابقه است و در دوره آماری ۵۰ تا ۶۰ سال گذشته، تغییرات دمایی اقیانوس آرام با چنین شدتی کمتر تجربه شده است. بنابراین، با توجه به شدت این پدیده، الگوهای جوی متناظر با آن نیز میتواند کمسابقه و غیرمنتظره باشد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تصریح کرد: اثرات النینو در برخی مناطق جهان شناختهشدهتر است و میتواند در بخشهایی از آمریکای جنوبی، آفریقای جنوبی و شمال استرالیا موجب کاهش بارندگی و حاکم شدن خشکسالی شود. این پدیده همچنین در تابستان شبهقاره هند میتواند موجب کاهش بارش و تأثیر منفی بر تولید مواد غذایی در این منطقه و پاکستان شود.
وی با تأکید بر اینکه النینو تنها عامل تعیینکننده بارش فصل سرد در ایران نیست، اظهار کرد: عوامل دیگری نیز در این زمینه مؤثر هستند که از چند ماه قبل بهطور دقیق قابل پیشبینی نیستند. از جمله این عوامل میتوان به میزان و گستره پوشش برف در سیبری در ابتدای پاییز اشاره کرد که با تغییر فشار سیبری میتواند بر عملکرد سامانههای بارشی عبوری از ایران اثر بگذارد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی افزود: دمای اقیانوس هند و مسیر عبور طوفانها در اقیانوس اطلس نیز از دیگر عوامل مؤثر هستند که پیشبینی دقیق آنها از چند ماه قبل امکانپذیر نیست. بنابراین برای اظهارنظر قطعیتر درباره بارش پاییز باید منتظر ماند تا سایر عوامل نیز مشخصتر شوند. با این حال بر اساس وضعیت النینو و یکی دو شاخص اقلیمی دیگر، پیشبینیها نشان میدهد بارشها در پاییز، بهویژه در نیمه دوم آن، میتواند در محدوده نرمال یا فراتر از نرمال باشد.
وظیفه هشدار داد: در چنین شرایطی احتمال وقوع سیلابهای گسترده، بهویژه در مناطقی که سابقه چنین رخدادهایی را دارند، از جمله جنوب غرب کشور، غرب کرمانشاه، ایلام و خوزستان، بیشتر از سایر مناطق خواهد بود.
وی گفت: مدلهای فعلی نشان میدهند بیهنجاری بارش و احتمال بارشهای فراتر از نرمال در این مناطق بیشتر است و بهطور کلی پیشبینیهای فصلی نیز بیانگر پربارشی هستند؛ با این حال این پیشبینیها قطعی نیستند و با گذشت زمان و شناسایی عوامل دیگر، میتوان پیشبینیهای دقیقتری ارائه کرد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی با اشاره به ماهیت مخرب سیلابها تأکید کرد: برای پدیدههایی مانند سیل، پیشبینیهای کوتاهمدت در زمان نزدیک به وقوع رخداد اهمیت زیادی دارند و میتوانند نقش مهمی در مدیریت شرایط و کاهش خسارتها ایفا کنند.
وی همچنین با تأکید بر اینکه النینو اگرچه یک مؤلفه مهم و منحصربهفرد اقلیمی در جهان است، اما تنها عامل مؤثر بر مناطق دور از اقیانوس آرام جنوبی نیست، گفت: عوامل دیگری نیز بر بارشها اثرگذار هستند و نمیتوان صرفاً بر اساس النینو درباره وضعیت بارشها با قطعیت اظهارنظر کرد.
وظیفه در ادامه بر ضرورت آمادگی دستگاههای اجرایی تأکید کرد و گفت: از هماکنون باید همکاری بیندستگاهی میان مجموعههای مرتبط با رخدادهای بارشی و سیلابی شکل بگیرد و دستگاههای حوزه مدیریت منابع آب، کشاورزی، هواشناسی، محیط زیست، صنعت، مدیریت بحران و امداد و نجات برای شرایط احتمالی آماده باشند.
وی افزود: باید مناطق و استانهایی که بیشتر در معرض مخاطرات ناشی از پربارشی قرار دارند، شناسایی و میزان آسیبپذیری و تابآوری آنها مشخص شود. تجربه نشان داده است مناطقی که آسیبپذیری بیشتری دارند، معمولاً از آمادگی کمتری نیز برخوردارند.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی یادآور شد: با توجه به اینکه حدود دو تا دو ماه و نیم یا کمتر و بیشتر تا آغاز بارشهای محتمل پاییزی فاصله داریم، ضروری است هماهنگی و آمادگی دستگاهها از هماکنون انجام شود تا در صورت وقوع سیلابهای سنگین، مدیریت تلفات و خسارتهای احتمالی با آمادگی بیشتری انجام شود.
نپال؛ یک هشدار برای شهرهای ایران
در همین حال علی بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به تصاویر سیلاب نپال معتقد است این حادثه، فارغ از علت دقیق وقوع آن، باید برای کشورهایی مانند ایران یک هشدار جدی باشد.
وی با یادآوری سابقه سیلابهای خسارتبار در کشور گفته است ایران طی دهههای اخیر بارها با سیلابهای ناگهانی مواجه شده و حتی رخدادهایی با گستره محدود نیز خسارتهای انسانی و اقتصادی قابل توجهی به جا گذاشتهاند.
از نگاه وی مسئله فقط شدت بارش نیست. وضعیت خاک، توپوگرافی منطقه، ظرفیت رودخانهها و آبراههها و مهمتر از همه نحوه توسعه شهرها و روستاها، در میزان خسارت یک سیلاب نقش دارند.
وقتی شهر مسیر آب را تغییر میدهد
بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تاکید بر ضرورت جلوگیری از ساختوساز در مسیرهای سیلابی و حریم رودخانهها و مسیلها میگوید: احداث دیوارهها و بندهای حفاظتی، بازگشایی آبراههها، اصلاح شبکه جمعآوری و هدایت آبهای سطحی و جلوگیری از تغییر مسیر طبیعی روانآبها باید پیش از وقوع حادثه دنبال شود.
این موضوع در شهرها اهمیت بیشتری پیدا میکند. سطح زیادی از شهرها با آسفالت و ساختمان پوشیده شده و آب دیگر مانند یک منطقه طبیعی امکان نفوذ به زمین را ندارد. در چنین شرایطی، اگر مسیر آبراههها نیز مسدود یا محدود شده باشد، یک بارش سنگین میتواند در مدت کوتاهی به آبگرفتگی و سپس سیلاب تبدیل شود. به همین دلیل، آمادگی در برابر سیلاب نباید تنها به ساخت دیواره و سازههای حفاظتی محدود شود. بخش مهمی از مدیریت خطر، به نحوه توسعه شهر و رعایت حریم طبیعی آب مربوط است.
یکی از پیشنهادهای مهم توسعه سامانههای هشدار سریع سیلاب است؛ سامانههایی که در مقایسه با پروژههای بزرگ سازهای، هزینه کمتری دارند اما میتوانند در زمان وقوع سیلاب نقش مهمی در کاهش تلفات داشته باشند. nر این سامانهها حسگرهای بارش و روانآب در نقاط بالادست نصب میشوند و با افزایش حجم آب یا رسیدن بارش به آستانههای مشخص، اطلاعات برای دستگاههای مسئول و افراد در معرض خطر ارسال میشود.
اهمیت این سامانهها در سیلابهای ناگهانی بیشتر مشخص میشود. وقتی سرعت حرکت آب بالاست، حتی چند دقیقه زمان اضافه میتواند برای تخلیه یک منطقه، توقف تردد در یک محور یا انتقال افراد به نقاط امن تعیینکننده باشد.
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی پیشنهاد کرده است این سامانهها ابتدا در نقاطی مستقر شوند که سابقه سیلاب، جمعیت در معرض خطر و میزان آسیبپذیری آنها بیشتر است و سپس به سایر مناطق گسترش پیدا کنند.
النینو؛ فرصت بارشی یا تهدید سیلابی؟
به گزارش تسنیم، پدیده النینو برای ایران الزاماً یک خبر بد نیست. افزایش بارش در صورت توزیع مناسب میتواند بخشی از فشار خشکسالی بر منابع آب و کشاورزی را کاهش دهد. مسئله زمانی آغاز میشود که بارشها در مدت کوتاه و با شدت بالا اتفاق بیفتند یا در مناطقی رخ دهند که زیرساخت لازم برای هدایت روانآب وجود ندارد.
ممکن است یک استان با افزایش بارش مواجه شود، اما این بارش به منابع آب کمک کند؛ در نقطهای دیگر، همان افزایش بارش در صورت شدت بالا و نبود ظرفیت مناسب آبراههها، به سیلاب تبدیل شود. این تفاوت باعث میشود پیشبینیهای فصلی بهتنهایی برای مدیریت سیلاب کافی نباشند. پیشبینی فصلی میتواند تصویری کلی از شرایط بارشی ارائه کند، اما برای نجات جان انسانها، هشدارهای کوتاهمدت و سامانههای پایش میدانی اهمیت بیشتری دارند.
ایران تا پاییز چقدر فرصت دارد؟
هنوز نمیتوان گفت سیلابی مشخص در یک شهر یا استان حتماً رخ خواهد داد. حتی نمیتوان صرفاً با استناد به النینو، درباره میزان بارش در تمام نقاط کشور حکم واحدی صادر کرد.
در این بین اما یک واقعیت وجود دارد؛ سازمان هواشناسی نسبت به احتمال بارشهای نرمال تا فراتر از نرمال در نیمه دوم پاییز هشدار داده و همزمان کارشناسان حوزه مدیریت بحران بر ضرورت آمادگی در برابر سیلاب تأکید دارند. در چنین شرایطی انتظار برای مشخصشدن نخستین سامانه بارشی برای آغاز اقدامات پیشگیرانه، منطقی نیست.
پاکسازی آبراههها، بررسی مسیرهای سیلابی، کنترل ساختوساز در حریم رودخانهها و مسیلها، شناسایی نقاط پرخطر و راهاندازی سامانههای هشدار سریع، اقداماتی هستند که میتوان پیش از وقوع حادثه انجام داد.
مدیریت سیلاب نیز تنها وظیفه یک دستگاه نیست. وزارت نیرو، سازمان هواشناسی، وزارت راه، شهرداریها، مدیریت بحران، جهاد کشاورزی و دستگاههای امدادی هر کدام بخشی از این زنجیره را در اختیار دارند و هماهنگی میان آنها میتواند تفاوت بزرگی در زمان وقوع حادثه ایجاد کند.
